Dwa dni, cztery gminy i cztery różne spojrzenia na rewitalizację – tak można podsumować wizytę studyjną przedstawicieli samorządów gminnych województwa lubuskiego, która odbyła się 3 i 4 września 2026 r.
Wizytę organizował Departament Gospodarki i Rozwoju w ramach projektu „Regiony Rewitalizacji. Edycja 3.0”. Nad merytorycznym aspektem wizyty studyjnej czuwała zastępczyni dyrektora dr Magdalena Balak-Hryńkiewicz.
Uczestnicy odwiedzili Bytom Odrzański, Nowe Miasteczko, Leszno i Czempiń, poznając nie tylko efekty konkretnych inwestycji, ale przede wszystkim sposób myślenia o rewitalizacji jako procesie długofalowym, społecznym i angażującym wielu partnerów.
Program wizyty obejmował spotkania z przedstawicielami samorządów, spacery studyjne oraz prezentację konkretnych przedsięwzięć rewitalizacyjnych. Wizyta była okazją nie tylko do zobaczenia miejsc, które zmieniają się dzięki inwestycjom, ale przede wszystkim do rozmowy o tym, jak rewitalizacja może realnie wpływać na rozwój miasta i życie mieszkańców.
Bytom Odrzański – rewitalizacja jako proces, który trwa
Pierwszym przystankiem był Bytom Odrzański, gdzie uczestnicy spotkali się z przedstawicielami samorządu i podczas spaceru studyjnego mogli zobaczyć efekty kolejnych działań rewitalizacyjnych. Miasto od lat konsekwentnie wykorzystuje rewitalizację jako narzędzie rozwoju, a kolejne przedsięwzięcia są kontynuacją wcześniej podjętych działań, a nie pojedynczymi, oderwanymi od siebie inwestycjami. O doświadczeniach miasta i V etapie rewitalizacji mówił burmistrz Jacek Sauter, który podkreśla, że ambicją samorządu jest stworzenie marki Bytomia Odrzańskiego jako „zielonego miasta”. V etap obejmuje m.in. zagospodarowanie terenów zielonych i tworzenie zielonych ulic, zagospodarowanie podwórek, odnowienie przestrzeni rynku i terenów nad Odrą.
Ważne jest jednak to, że zieleń i estetyka przestrzeni są tutaj środkiem, a nie celem samym w sobie. W centrum pozostaje mieszkaniec – jego codzienne potrzeby, możliwość korzystania z przestrzeni publicznych, integracja różnych grup oraz budowanie lokalnej tożsamości.
To właśnie ciągłość, konsekwencja i umiejętność budowania kolejnych etapów na wcześniejszych doświadczeniach były najważniejszą lekcją z Bytomia Odrzańskiego.
Nowe Miasteczko – rewitalizacja zaczyna się od rozmowy
Kolejnym miejscem wizyty było Nowe Miasteczko, gdzie uczestnicy spotkali się z przedstawicielami Urzędu Gminy i Miasta oraz odbyli spacer po Rynku, Ratuszu i Gminnym Ośrodku Kultury. Program obejmował także wizytę w Winnicy Saint Vincent w Borowie Wielkim i prezentację historii tego miejsca w kontekście rewitalizacji obszaru popegerowskiego.
Tutaj głównym tematem była partycypacja społeczna – szczególnie istotna w sytuacji, gdy gmina buduje swój pierwszy Gminny Program Rewitalizacji do roku 2035.
Nowe Miasteczko ma już za sobą proces diagnozy, wyznaczenia obszaru zdegradowanego i obszaru rewitalizacji oraz konsultacji społecznych. W 2026 r. Rada Miejska przyjęła Gminny Program Rewitalizacji Gminy Nowe Miasteczko do roku 2035.
W ramach konsultacji samorząd rozmawiał z mieszkańcami m.in. podczas spotkań prowadzonych przez burmistrza Pawła Kozłowskiego i zastępcę burmistrza Mirosławę Dulat. W proces zaangażowani byli również specjaliści ds. rewitalizacji, w tym Andrzej Brzozowy.
Przykład Nowego Miasteczka pokazał więc inną stronę rewitalizacji: zanim pojawi się inwestycja, musi pojawić się rozmowa o potrzebach mieszkańców. Partycypacja nie jest dodatkiem do procesu, ale jednym z jego fundamentów – od diagnozy, przez określenie problemów i potrzeb, aż po wskazywanie konkretnych przedsięwzięć. To szczególnie ważna lekcja dla gmin, które dopiero rozpoczynają swoją drogę w rewitalizacji.
Leszno – kiedy samorząd wychodzi do mieszkańców i otwiera się na inwestorów
W Lesznie uczestnicy mieli okazję poznać doświadczenia miasta związane z realizacją projektu „Modelowa rewitalizacja miasta”. Program obejmował m.in. pływalnię Akwawit, Miejską Bibliotekę Publiczną, Lofty na Pompach, Nowe Młyny, Plac Powstańców, spacer badawczy po mieście. Lubuscy Rewitalizatorzy spotkali się z Prezydentem Miasta Leszna Grzegorzem Rusieckim oraz Izabelą Wojciechowską, Naczelnikiem Wydziału Promocji i Rozwoju, rozmawiając o doświadczeniach miasta w prowadzeniu działań rewitalizacyjnych, współpracy z inwestorami oraz aktywnym wychodzeniu do mieszkańców.
Miasto pokazało, że rewitalizacja nie musi być wyłącznie zadaniem samorządu. Przykładem są Lofty na Pompach i Nowe Młyny – dawne obiekty przemysłowe, które otrzymują nowe funkcje dzięki zaangażowaniu sektora prywatnego. W przypadku Nowych Młynów założeniem jest połączenie funkcji mieszkaniowych, usługowych, handlowych, kulturalnych i społeczno-gospodarczych. To pokazuje, jak ważne w rewitalizacji jest stworzenie warunków, w których prywatny kapitał może stać się partnerem samorządu w zmianie miasta. Leszno nie tylko inwestuje własne środki, ale stara się przyciągać inwestorów i wykorzystywać ich potencjał do ożywiania zdegradowanych obszarów.
Drugim elementem jest wychodzenie do mieszkańców. Rewitalizacja nie odbywa się wyłącznie w urzędzie i nie kończy się na dokumentach. Przykładem jest Plac Powstańców oraz działania realizowane w przestrzeni publicznej, które pozwalają mieszkańcom testować i współtworzyć rozwiązania dla centrum miasta. Szczególnie dobrze pokazuje to Miejska Biblioteka Publiczna – inwestycja zrealizowana na obszarze rewitalizacji, która stała się czymś więcej niż biblioteką. Jest otwartą przestrzenią spotkań i aktywności mieszkańców.
Leszno pokazało więc, że rewitalizacja może być jednocześnie procesem inwestycyjnym, społecznym i gospodarczym, a samorząd powinien występować nie tylko jako inwestor, ale także jako inicjator współpracy i partner dla mieszkańców oraz biznesu.
Czempiń – Tlenownia, czyli jak z ruiny zrobić miejsce dla całej społeczności
Ostatnim punktem wizyty był Czempiń i Centrum Aktywizacji Społecznej TLENOWNIA. To przykład szczególny – studium przypadku wielofunkcyjnego obiektu, który stał się jednym z najważniejszych symboli rewitalizacji miasta. Uczestnicy mogli zobaczyć, jak dawny, zdegradowany obiekt poprzemysłowy został uratowany i przekształcony w nowoczesne centrum służące mieszkańcom. Gmina wykupiła teren dawnej fabryki tlenu w 2017 r., a w 2021 r. zakończono kompleksową rewitalizację obiektu. Uczestników prowadził Andrzej Socha, Sekretarz Gminy, który był inicjatorem tej inwestycji i od początku prac koncepcyjnych po efekt finalny czuwał nad jej przebiegiem.
Dziś TLENOWNIA łączy wiele funkcji: działa tu Centrum Kultury, Biblioteka Publiczna, Izba Muzealna, organizacje pozarządowe i podmioty ekonomii społecznej. Obiekt wykorzystywany jest także do organizacji konferencji, warsztatów, koncertów, spektakli, spotkań autorskich, badań profilaktycznych czy bezpłatnej pomocy prawnej. To właśnie wielofunkcyjność jest największą wartością tego rozwiązania. Jeden obiekt odpowiada na potrzeby różnych grup mieszkańców – dzieci, młodzieży, seniorów, organizacji społecznych, osób korzystających z oferty kulturalnej i edukacyjnej.
TLENOWNIA pokazuje też, że rewitalizacja może jednocześnie chronić dziedzictwo i tworzyć nową jakość. Zachowana została historyczna bryła dawnej fabryki, ale obiekt otrzymał zupełnie nowe funkcje. Rozwiązanie zostało docenione m.in. Grand Prix konkursu architektonicznego za twórcze przekształcenie zdegradowanego obiektu poprzemysłowego w funkcjonalny ośrodek służący mieszkańcom.
Cztery miasta, cztery lekcje
Wizyta studyjna pokazała, że nie ma jednego modelu rewitalizacji. Każde z odwiedzonych miast znalazło własną odpowiedź na lokalne problemy i potencjały. Wspólnym mianownikiem wszystkich tych przykładów jest przekonanie, że rewitalizacja nie jest remontem miasta. To proces zmiany – przestrzeni, sposobu jej użytkowania, relacji między mieszkańcami, samorządem i lokalnymi partnerami.
Dlatego najważniejszym pytaniem nie jest dziś „co wybudować/wyremontować?”, ale „jak sprawić, aby odnowiona przestrzeń rzeczywiście zaczęła żyć i służyć mieszkańcom?”. Odpowiedzi na to pytanie uczestnicy wizyty mogli szukać przez dwa dni – obserwując konkretne rozwiązania, rozmawiając z ich twórcami i konfrontując je z własnymi doświadczeniami.
Wizyta odbyła się w ramach projektu „Regiony Rewitalizacji. Edycja 3.0”, którego jednym z celów jest wymiana doświadczeń i promocja dobrych praktyk rewitalizacyjnych wśród lubuskich gmin. W wizycie udział wzięła także Bogna Oszczanowska z Oddziału Terenowego Narodowego Instytutu Dziedzictwa we Wrocławiu, Koordynatora Centrum Kompetencji ds. Rewitalizacji dla woj. dolnośląskiego i woj. lubuskiego.
Obecny był także Mateusz Kasprzyk z Zespołu Rewitalizacji pracującego w ramach Departamentu Polityki Regionalnej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu.
